مجمع تشخیص مصلحت نظام چه وظایفی دارد؟

مجمع تشخیص مصلحت نظام چه وظایفی دارد؟

duties-expediency-council1مجمع تشخیص مصلحت نظام یکی از ارکان حکومتی است که وظایف گوناگونی دارد. اگر می خواهید با وظایف مجمع تشخیص مصلحت نظام بیشتر آشنا شوید این بخش آسمونی را حتما مطالعه کنید چرا که وظایف این ارگان را برای شما عزیزان عنوان می کنیم.

بر پایه اصل 56 قانون اساسی، نظام ما تحت نظر مقام رهبری اداره می‌شود و دارای سه قوه مقننه و مجریه و قضاییه است و این تفكیك قوا در تمام قوانین اساسی دنیا وجود دارد. چیزی كه در قانون اساسی ما علاوه بر آنها هست، یكی مقام رهبری است كه همه قوا تحت فرمان و نظر ایشان اداره می‌شوند و دیگری، پیش‌بینی یك نهاد است كه بتواند در مواردی كه مشكلی در نظام پیش می‌آید، بتواند آن معضل را رفع كند.

مجمع تشخیص مصلحت نظام، همین است كه به آن اشاره داشتم و در قانون اساسی ما، هشت وظیفه برای مجمع در نظر گرفته شده است كه معمولا در بررسی‌های اساتید یا مباحثی كه مربوط به مجمع تشخیص مصلحت نظام انجام می‌شود، بسیار روشن و صریح، بر این وظایف تأكید نمی‌شود.

از این هشت وظیفه‌ای كه برای جایگاه مجمع در قانون اساسی پیش بینی شده، چهار وظیفه در واقع وظیفه عمومی و مستمر است و چهار وظیفه در شرایط خاص انجام می‌شود و مقطعی است؛ یعنی در یك مقطع خاص و در یك شرایط خاص انجام می‌شود.

چهار وظیفه عمومی و اصلی آن را اگر به ترتیب بخواهیم ذكر كنیم، به ترتیب عبارتند از:

نخستین وظیفه تشخیص مصلحت است. همان گونه كه از نام تشخیص مصلحت نظام پیداست، این مجمع باید مصلحت را بیابد. بنا بر قانون، تنها مرجع تصویب قانون در نظام اسلامی ما، مجلس شورای اسلامی است.

اما مصوبات مجلس باید به تأیید شورای نگهبان قانون اساسی برسد. بسیاری مواقع اتفاق می‌افتد كه مصوبات مجلس، عینا مورد تأیید شورای نگهبان قرار می‌گیرد. شورای محترم نگهبان هم از دو بعد، مصوبات مجلس را بررسی می‌كند؛ یكی بررسی مصوبات مجلس در انطباق داشتن با قانون اساسی و نیز عدم مغایرت مصوبات با قانون اساسی است و دیگری انطباق داشتن با موازین اسلامی و شرعی است.

بنابراین، اگر مصوبه ای از مجلس، مورد ایراد شورای نگهبان قرار بگیرد كه این مصوبه یا خلاف فلان اصل قانون اساسی است یا خلاف مقررات شرع و نظام اسلامی است، یك معضل درست شده است و باید این موضوع به گونه‌ای حل بشود.

قانون اساسی حل این مورد را به عهده مجمع تشخیص مصلحت نظام، گذاشته است. در اصل 112 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است، در مواردی كه مجلس شورای اسلامی قانونی را وضع می‌كند، ولی مورد ایراد شورای نگهبان قرار گرفته است، از جهت این‌كه مغایر موازین شرعی یا مغایر قانون اساسی است، در صورتی كه مصلحت نظام ما و مردم ما این باشد كه این مصوبه حتما به اجرا در بیاید، در این حالت، این مصوبه‌ای كه مورد ایراد شورای نگهبان قرار گرفته است و موردی كه بین مجلس و شورای نگهبان حادث شده است، به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع می‌شود.

به این ترتیب، پس از بررسی‌های علمی و كارشناسی دقیق درباره این‌كه آیا نظر مجلس شورای اسلامی ـ كه اصرار براجرای مصوبه مغایر با موازین شرعی یا مغایر با قانون اساسی دارد ـ باید به اجرا دربیاید، مجمع كار كارشناسی می‌كند و در عمل، یا نظر مجلس را عینا تأیید می‌كند و آن مصوبه نهایی می‌شود یا نظر شورای محترم نگهبان را تأیید می‌كند و آن مصوبه متوقف می‌شود و یا این‌كه اصلاحاتی را که به مصلحت نظام تشخیص می‌دهد، در آن مصوبه مجلس انجام می‌دهد و به تصویب می‌رساند.

وظیفه دوم مجمع، تهیه و پیشنهاد پیش نویس سیاست‌های كلی نظام در اجرای بند یك اصل 110 قانون اساسی است كه خدمت مقام رهبری پیشنهاد می‌شود و پس از تأیید ایشان، این سیاست‌ها در نظام قانونگذاری ما قرار می‌گیرد و مجلس شورای اسلامی و دولت و كلیه دست اندركاران نظام مكلفند برنامه‌های خود را بر پایه این سیاست‌ها تدوین كنند.duties-expediency-council3

در بیشتر موضوعات قضایی، صنعتی و علمی، سیاست‌ها تدوین و در كمیسیون‌ها بررسی و در مجمع نهایی و خدمت مقام معظم رهبری فرستاده شده است و ایشان هم تایید فرموده‌اند.

وظیفه سوم، حل معضلات نظام است. در مواردی كه یك موضوع از راه‌های عادی پیش بینی شده در قانون اساسی و قوانین عادی حل کردنی نیست؛ یعنی چیزی است كه رخ داده و شرایط بررسی‌اش در قوانین عادی پیش بینی نشده است. در این صورت، این موضوع را یك معضل نظام می‌گوییم و این مسأله به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع می‌شود. مجمع نیز بررسی‌های علمی و كارشناسی را انجام می‌دهد و نظرش را خدمت مقام رهبری تقدیم می‌كند. سرانجام مقام رهبری هم، این حل معضل را باید تأیید بفرمایند.

وظیفه چهارم هم كه از وظایف عمومی است، اعلام نظر درباره استفساریه‌های مربوط به مجمع تشخیص مصلحت نظام است. معمولا تقاضای استفسار هم بنا بر آیین نامه داخلی مجمع از طریق یكی از رؤسای قوای سه گانه درخواست شود و با تأیید ریاست محترم مجمع تشخیص مصلحت نظام، در دستور كار مجمع قرار بگیرد و این تفسیر كه نباید مصوبه را خیلی مضیق كند یا توسعه بدهد، پس از تصویب مجمع قابلیت اجرا دارد.

اما چهار وظیفه دیگر مجمع تشخیص مصلحت نظام كه به صورت مقطعی و شرایط خاص، مجمع ورود می‌كند، عبارتند از:

نخستین وظیفه مجمع تشخیص مصلحت نظام در شرایط خاص و مقطعی، مشاوره در اموری كه مقام رهبری در اجرای اصل 112 قانون اساسی به مجمع ارجاع می‌فرمایند. هر گاه مقام رهبری، موضوعی را تشخیص دادند كه لازم است در مجمع بررسی بشود، ارجاع می‌دهد.

دومین وظیفه در این شرایط خاص، این است كه مشكلی برای مقام رهبری پیش بیاید یعنی مقام رهبری فوت كنند یا كناره‌گیری كنند یا توسط مجلس خبرگان رهبری عزل بشوند، در این صورت یك شورای سه نفره برای انجام وظایف رهبری تشكیل می‌شود. یكی از اعضای این شورای سه نفره، یكی از فقهای شورای نگهبان است. مجمع تشخیص مصلحت نظام، این یك نفر فقیه شورای نگهبان را برای عضویت در شورای جایگزین رهبری برمی‌گزیند. پس انتخاب این یك نفر به عهده مجمع تشخیص مصلحت نظام است.

وظیفه سوم، تصویب مصوبات شورای رهبری در این شرایط خاص است. وقتی كه شورای رهبری، در صورت فوت یا كناره‌گیری یا عزل رهبر تشكیل می‌شود، مصوبات آن شورای رهبری درباره بسیاری از بندهایی اصل 110 قانون اساسی، باید به تصویب مجمع برسد. این مصوبات باید به تصویب سه چهارم اعضای مجمع برسد تا قابلیت اجرا پیدا كند؛ یعنی وظایفی است كه مقام رهبری باید انجام می‌دادند و اکنون در این شرایط خاص شورای رهبری تشكیل شده است، برای استحكام آن گفته‌اند باید به تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام هم برسد.

وظیفه چهارم، عضویت مجمع تشخیص مصلحت نظام در شورای بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است كه موضوع اصل 177 قانون اساسی است. هر وقت مصلحتی ایجاب بكند كه در اصول قانون اساسی تغییراتی رخ بدهد، یك شورای خاصی بنا به پیشنهاد مقام رهبری و تصویب ایشان، تشكیل می‌شود كه همه اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام هم، عضو آن شورای بازنگری قانون اساسی هستند برای ایجاد تغییرات در قانون اساسی.

درباره عملكرد مجمع تشخیص مصلحت نظام در این چند دهه هم می‌توان بحث كرد، چرا كه این موضوع نیز یكی از مسائلی است كه خیلی محل چالش است. گاه ایراد گرفته می‌شود عملكرد مجمع تشخیص مصلحت نظام، به صورتی نبوده كه در جایگاه و وظایف آن پیش‌بینی شده است. اتفاقا در موضوعی كه در سطح مسئولان بالای نظام، چند وقت پیش مطرح شد، ما یك بررسی جامعی انجام دادیم كه عملكرد مجمع تشخیص مصلحت نظام، با توجه به شرح وظایفی كه در قانون اساسی برای آن پیش‌بینی شده، چگونه بوده است.

ما دقیقا مورد به مورد عملكرد مجمع تشخیص مصلحت نظام را از آغاز تاكنون بررسی كردیم، دقیقا همگی آنها منطبق با اصول قانون اساسی بوده است. با توجه به این‌كه نظر حقوقدانان بزرگ را هم درخواست كردیم و یك تحقیق میدانی انجام شد، همگی عملكرد مجمع را بسیار قانونی و مطلوب اعلام كردند.duties-expediency-council2

البته برخی بر این باورند كه طبق قانون، مجمع تشخیص مصلحت نظام نباید قانونگذاری كند ولی در عمل، این مجمع قانونگذاری كرده است. من هم پیش از این اشاره كردم كه بنا به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تنها مرجع تصویب قانون، مجلس شورای اسلامی است؛ اما همان قانون اساسی كه گفته است مجلس، برای تدوین و تصویب قانون صالح است، در نظام اسلامی ما همان قانون اساسی پیش بینی كرده كه اگر زمانی موضوعی خیلی حاد و حساس باشد و از راه عادی كه همان تصویب مجلس شورای اسلامی است، به دلیل مدت زمانی كه طول می‌كشد تا مجلس یك مصوبه را بگذراند یا این‌كه سایر شرایط موجود در اوضاع و احوال جامعه، ممكن است نیاز به یك سرعت عمل بیشتری باشد و آن را معضل اعلام كرده است.

در این موارد، خود قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پیش‌بینی كرده است كه مجمع می‌تواند پیشنهاد قانونی بدهد و مقام رهبری در صورتی كه آن را تأیید كرد، آن موضوع قانون می‌شود و حكم قانونی دارد. یك مورد هم كه اشكال می‌گیرند، این است كه می‌گویند مجمع تشخیص مصلحت نظام در اجرای اصل 112 قانون اساسی برای رفع اشكالی كه بین مصوبه مجلس و شورای نگهبان ایجاد شده است، تنها صلاحیت داوری دارد؛ یعنی باید یا مصوبه مجلس را تأیید كند یا نظر شورای نگهبان را. این محل چالش است و برخی از حقوقدانان، این نظر را دارند، ولی با توجه به این‌كه در اصل 112 آمده كه مجمع تشخیص مصلحت نظام، برای تشخیص مصلحت ایجاد شده است؛ بنابراین مجمع تشخیص مصلحت نظام، شاید تشخیص بدهد كه نه مصوبه مجلس شورای اسلامی، مصلحت مردم و نظام است و نه رد آن‌كه نظر شورای نگهبان است.

در این حالت، مجمع تشخیص مصلحت نظام می‌آید، اصلاحاتی را در مصوبه مجلس انجام می‌دهد. گاه حقوقدانان می‌گویند مجمع تشخیص مصلحت نظام، این اصلاحات را نباید انجام بدهد، ولی با توجه به صراحت اصل قانون اساسی كه می‌گوید تشخیص مصلحت به عهده مجمع تشخیص مصلحت نظام است، بنابراین گویا این اصلاحات قانون است و هیچ مشكلی هم ندارد.

ثبت نظر درباره «مجمع تشخیص مصلحت نظام چه وظایفی دارد؟»

پرسش ها و دیدگاهتان را درمورد این مطلب بنویسید