آشنایی با کاروانسرای قصر بهرام


آسمونی : کاروانسرای قصر بهرام از آثار تاریخی دوره صفویه و یک کاروانسرای شاه عباسی است که در سر راه قدیمی و تاریخی کاروان رو کویری اصفهان، کاشان، خوار(گرمسار) و خراسان قرار داشته است.

کمی دورتر از شهر تهران و در حاشيه غربی دشت کویر، منطقه ای واقع شده که علاوه بر جاذبه های طبيعی کویر و نيز گونه های جانوری کمياب و در حال انقراض، دارای آثار تاریخی باارزش و منحصر به فردی است.
کاروانسرای شاه عباسی قصر بهرام یکی از جاذبه های تاریخی این منطقه است.

این بنا که بيشتر شبيه کاروانسراهای شهری است و شبــــاهت آن به کاروانسراهای ميان راه کمتر است، به گفته برخی از کارشناسان برخلاف نامش ساختمانی برای اقامت سلاطين صفوی در مواقع شکار و سفرهای شاهانه بوده است .

اين كاروانسرا كه نام عجيب ولى بامسماى قصر بهرام را بر آن نهادهاند با سنگهاى سفيد مايل به كرم رنگ پوشيده شده است. برجهاى چندوجهى تعبيه شده در گوشه هاى بنا و همچنين سردر ورودى آن كه به سمت
شمال باز شده و به شكلى استادانه با سنگ تراش خورده نماسازى شده است.

حياط مركزى، حجرات در اطراف و اصطبلها در پشت آن همان پلان قالب كاروانسراهاى ايران است كه البته در اين كاروانسرا از ايوان جنوبى نيز به عنوان ورودى به منظور امكان دسترسى سريع به كوه استفاده مى شده است كه از ويژگى هاى اين بنا به شمار مى رود.

bahram-castle(2)

قصر بهرام در ١۵۴ کيلومتری جنوب تهران و بر سر راه جاده سنگی قدیمی و کاروانروی کویری اصفهان ـ کاشان ـ گرمسار قرار دارد، که از گرمسار به مازندران و خراسان منتهی میشود.

این جاده در طول مسير خود از کاروانسرای عين الرشيد تا گرمسار به جاده سنگفرش معروف است. کاروانسرای عين الرشيد در ۴ کيلومتری جنوب غربی کاروانسرای قصر بهرام واقع شده است. قصر دارای چهار برج بلند و نيم دایره و دو دروازه شمالی و جنوبی است.

سنگ بزرگ و یک تکهای بر سردر ورودی شمالی آن است، دو اتاقک در دو طرف این سردر وجود دارد که به احتمال فراون خانه بوده است. پاشنه درب دروازه های ورودی بر روی سنگهایی قرار داشتند که د ر درون سوراخ هایی که در آنها ایجاد شده بود می چرخيدند .

این قصر به صورت چهار ایوانی است و اتاقها در اطراف حياط یا صحن مرکزی قرار دارند. حياط مرکزی محوطه ای بزرگ و هشت ضلعی است و ٢۴ اتاق در اطراف آن وجود دارد. حوض چهارگوشی به عمق حدود ٢ متر در
وسط حياط مرکزی دیده می شود .

bahram-castle(3)

غير از این حياط مرکزی حياط بزرگ ساده ای با طاق بلند ضربی در طرف شرقی آن وجود دارد. در طرف غربی حياط مرکزی، تالاری وسيع قرار دارد که د اخل آن دارای قسمت شاه نشين و تاقچه هایی در اطراف و یک ایوان در جلوی تالار است .

در زیر ایوان، سردابی کهنه قرار دارد. در پشت اتاقهای اطراف حياط طویله های بزرگی برای نگهداری چهارپایان و نيز محلی برای خواب و پخت و پز و نيز راهروهای غلام گردشی وجود دارد که در اختيار غلامان قرار داشت .
یکی از شاهکارهای تاریخی این بنا سيستم آبرسانی آن است.

آب به وسيله دو مجرای روی هم که مجرای زیرین از لوله های سفالی تشکيل یافته و مجرای فوقانی همچون نهری سنگی است که توسط تخته سنگهای یکپارچه سفيد ساخته شده است که آنها را به شکل مقعر تراشيدهاند، و آبراههای را تشکيل می دهد که آب را از چشمه شاهی که در فاصله ۵/٧ کيلومتری کاروانسرا و در دامنه سياه کوه واقع شده است، به درون حوضی که در حياط مرکزی کاروانسرا است منتقل می کند .

شاهان صفوی در ضمن مسافرت هایشان به مازندران یا خراسان و یا در زمانی که به شکار میرفتند در این کاروانسرا اطراق میکردند، با این وجود در محوطه وسيعی که حصار محکمی آن را حمایت می کرد دو حياط
وجود داشت که با هم مرتبط بودند ولی هر کدام مدخل جد اگانه ای داشتند.

bahram-castle(4)

بنابراین ممکن هم بود که یکی از آن حياطها به بازرگانان و دیگری به مسافران اختصاص داده شود. ممکن هم بود که در موقع اقامت شاه یا هياتهای رسمی دولتی یکی از آن حياط ها را از دیگری به کلی جدا کنند. در پشت اتاقهای اطراف حياط طبقه پایين به نگهداری چهارپایان اختصاص یافته بود و اطاقهای بالای آن مخصوص اقامت مسافران بود که فرم این اتاق های مجزا مانند سکو است. این ظاهر ناهماهنگ در بسياری از ساختمانهای دوران صفوی به چشم ميخورد. ولی برعکس نمای خارجی کاروانسرای قصر بهرام با تخته سنگهای بزرگی که تراشيده شده و با دقت روی هم قرار داده شدهاند جلب نظر می کند .

در سياه کوه که در نزدیکی این کاروانسرا قرار دارد، رگه های سنگی نرم که تراشيدن آن آسان است وجود دارد و مجاورت این کاروانسرا به سياه کوه موجب شده است که از آن سنگ ها به مقد ار زیاد استفاده کنند .
سازنده این بنا تخته سنگهای بزرگ تراشيده را با دقت مخصوصی بر روی هم قرار داده است، و به خوبی قابل فهم است که از اصول حجم شناسی بی اطلاع نبوده است.

bahram-castle

قسمت داخلی طاق نماهای طرفين با آجر بنا شدهاند. تنها قوس های سردرها با سنگ تراشيده چيده شده است ولی قرار داد ن تخته سنگها به همين جا پایان یافته و به دیوار طرفين تجاوز نکرده است. دو سردر بزرگ (یکی به صورت برجستگی مستطيل شکل به خارج دیوار تجاوز کرده و دیگری با اضافه شدن دو طاق نما یا طاقچه ظاهر زیباتری پيدا کرده است) از نظر زینتهای خارجی (در داخل طاق نماها و اطراف طاقچه) از تزیينات ساختمان های آجری الهام گرفته اند.

برای اینکه برج ها سبک تر به نظر بيایند، روی نمای خارجی آنها سطوح مختلفی به وجود آورده اند. هرکدام از زاویه هایی که به این طریق به وجود آمده روی یک پایه ستونی قرار داد ه شده است و به این طریق یک نوع تضاد سایه و روشنی به وجود آورده که خالی از لطف نيست .

در بعضی از ساختمانهای دیگر ایران مانند آرامگاه علاءالدین در ورامين و برج طغرل در ری نيز روش فوق به کار رفته و سطوح یکپارچه را با شکستن آن و تقسيم کردن به سطوح متعدد، زیبایی به آنها بخشيده اند و سطوح
استوانه ای را به سطح های کوچکتر مستطيل مبدل کردهاند ولی مصالحی که در قصر بهرام به کار برده شده محکم تر و درشت تر هستند و این در ساختمان های فلات ایران تازگی دارد و این فکر را به ذهن می آورد که
شاید ساختمان این کاروانسرا تقليدی از ابنيه نواحی دیگر خاورميانه باشد .

bahram-castle(6)

تاریخ اصلی بنای کاروانسرا بطور دقيق مشخص نيست. در دیواره کناری دروازه شمالی جای خالی کتيبه ای که می گویند کاشی بوده است دیده می شود . بر مبنای وجود آجرهای قدیمی در کف سردابها احتمال دارد
که ساختمان کنونی کاروانسرا بر یک بنای ویرانه باستانی نهاده شده باشد. و نيز از سفالهایی که در اطراف کاروانسرا یافت شده بعضی نيز عقيده دارند که این بنا پيش از دوره صفویه ساخته شده باشد. ولی در هر
صورت این بنا یا در دوره صفویه ساخته شده یا اینکه در دوره صفویه تعمير و بازسازی شده است .

کاروانسرای شاه عباسی قصر بهرام که به کاروانسرای عباس آباد نيز مشهور است در حال حاضر به عنوان پاسگاه شکاربانی پارک ملی کویر و نيز مهمانسرایی برای اقامت گردشگران و محققين مورد استفاده قرار
میگيرد. این کاروانسرای سنگی توسط سازمان حفاظت محيط زیست با نظارت سازمان ميراث فرهنگی تعمير و مرمت شده است .

bahram-castle(1)

دو مسير آسان برای دسترسی به کاروانسرای شاه عباسی قصر بهرام وجود دارد که یکی جاده سنگفرش است که از گرمسار به روستای کهک سپس از طریق جاده سنگفرش وارد محدوده پارک ملی کویر شده و از
آنجا به قصر بهرام می رسد که البته این مسير برای اتومبيل مناسب نيست. مسير دیگر از طریق ورامين ـ پيشوا ـ ابردژ ـ پاسگاه مبارکيه و سپس قصر بهرام است که جاده نسبتاً خوبی برای عبور اتومبيل است. به
هرحــال برای سفر به این کاروانسرا باید مجوز ورود به پارک ملی کویر را از سازمان محيط زیست دریافت کرد.

0/5 ( 0 نظر )


دیدگاه های این مطلب

  1. نویسنده دیدگاه: aftab
    02 فروردین 1394

    سلام چه خوبه قدر این میراث فرهنگی رو دانستند و جالب تر اینکه ورود توریست ها چه سرمایه بهینه ای برای ایران زمین میشود.
    با تشکر – آفتاب

نظر خودتان را ارسال کنید