آتش در ایران باستان

آتش در نزد ايرانيان باستان چه جايگاهي داشته، آن‌ها آتش را به چند گروه تقسيم مي‌كردند و در اسطوره‌ها درباره‌ي آتش چه آمده است؟

فهيمه غني‌نژاد ـ پژوهشگر فرهنگ و زبان‌هاي باستاني ـ در گفت‌وگو با خبرنگار سرويس ميراث فرهنگي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، به اين پرسش‌ها پاسخ داد.

اين پژوهشگر درباره‌ي روايت شاهنامه از آتش بيان كرد: در شاهنامه هوشنگ، نوه‌ي گیومرث (در اسطوره‌ی آفرینشِ زرتشتی «نخستین انسان» و در شاهنامه «نخستین شهریار بزرگ تمام زمین» است که فرمانروایی‌اش بسیار سودبخش بوده است. پوشاک و خوراک انسان را او کشف کرد و نزد همه مقبولیت داشت) وارث تاج و تخت او بود. از فرمانروایی هوشنگ، بشر به سه نعمت دست یافت: استفاده از فلز، کشت و کار و آتش كه براساس شاهنامه، روزی هوشنگ در حال سواری در کوه، ماری سیاه دید، سنگی به طرفش پرتاب کرد. سنگ بر سنگی دیگر خورد. از برخورد آن‌ها جرقه‌ای به‌وجود آمد و آتش پیدا شد.

 

او در ادامه توضيح داد: وقتي از «دین باستانی ایرانیان» سخن گفته می‌شود، به هیچ‌وجه «دین زرتشتی» مورد نظرنیست، چراکه «دین باستانی ایرانیان» که پیش از «دین زرتشتی» میان ایرانیان رواج داشته، به مجموعه‌ای از اعتقادات، اعمال دینی و اسطوره‌هایی گفته مي‌شد که به دوران پیش از زرتشت مربوط بوده است.

وي بيان كرد: بسیاری از اين اعمال و اعتقادات در آیین‌هاي زرتشتیان و گاه هندوها حفظ شده است، اما در طول زمان، بخش‌هایی از آن‌ها، چنان با دینِ زرتشتی آمیخته شده که امروزه تفکیک باورهای باستانی را از باورهای متأخر، با دشواری بسیار روبه‌رو كرده است.

 

غني‌نژاد با اشاره به اين‌كه ریشه‌‌ي «آتش» به دوران هند و اروپایی می‌رسد، گفت: آتش در هند با نام «اَگنی» (Agni) ستایش می‌شود. اگنی خدایی است که به‌شکل آتش، قربانی‌ها را دریافت می‌کند و به‌عنوان یک مقام دینی، آن‌ها را به خدایان تقدیم می‌كند. در واقع، اگنی به‌صورت موجودی آسمانی – زمینی، واسطه‌ای میان خدایان و انسان‌هاست. براساس این عقیده، عنصر آتش در همه‌ی جهان مانند خورشید و ابرهای طوفان‌زاست و در قالب برق، به زمین می‌آید و در زمین به دست انسان‌ها حیات می‌گيرد و به‌طور دائم روشن می‌مانَد.

وي ادامه داد: ایرانیان باستان، آتش (آتر) را پسر خدا (اهورامزدا) و نشانه‌ای عینی از حضور او می‌دانستند و اعتقاد داشتند كه آن درهمه‌ی جهان از جمله آسمان وجود دارد و در همه‌ي آیین‌ها برای آن، جایگاهی رفیع قائل بودند و حتا به آتش‌های کوچک خانگی احترام مي‌گذاشتند؛ اما نكته‌ي قابل توجه در اين زمينه، آن است كه آتش در دین زرتشتی، به اندازه‌اي مقدس است که آن را از نور خورشید هم دور نگاه می‌دارند.

 

غني‌نژاد بيان كرد: به نظر مي‌رسد در روزگاران گذشته، وضعيت به اين صورت نبوده است، چون آتش‌دان‌ها را بر بلندای کوه‌ها می‌ساختند. گفته شده است وقتي زرتشت 40 ساله شد، به دربار گشتاسپ یا به نام اوستایی‌اش «ویشتاسپ» رفت تا دین خود را به او معرفي كند و او را به آن فراخوانَد. هنگام سحر، زرتشت سقف قصر گشتاسپ را شکافت و وارد شد، در حالی که سه چيز به همراه داشت كه شامل 21 نَسکِ اوستا (هریک از جلدها یا قسمت‌های 21گانه‌ی اوستای بزرگ)، آتش بُرزین‌مهر و شاخه‌ای سرو مي‌شد.

او اظهار كرد: زرتشت، آتش را در دست‌های گشتاسپ و جاماسپ و اسفندیار گذاشت؛ اما دست‌های آن‌ها را نسوزاند. سپس سرو را در زمین كاشت، به سرعت برگ‌هایی از آن روييدند و در میان‌شان نوشته‌ای خطاب به گشتاسپ به چشم آمد که او را به پذیرش دین زرتشت می‌خوانَد.

اين پژوهشگر آتش‌ها را سه‌گانه دانست و توضيح داد: آتش انواع مختلفي مانند «آتش‌های سه‌گانه» دارد كه عبارتند از: آتش «فرنبَغ» (Farnbag) که گفته می‌شود در افغانستان فعلی در كابل یا در «کاریان» در فارس بوده، آتش «گشنَسب» (Gushnasp) که گفته می‌شود در آذربایجان بر سر کوهی که امروزه تخت سلیمان نامیده می‌شود، قرار داشته و اكنون خرابه‌های مهمی در آنجا وجود دارد و آتش «بُرزین مهر» (Burzen Mihr) که گفته می‌شود در کوه ریوند در شمال غربی نیشابور بوده است.

وي با اشاره به ارتباط هر كدام از اين سه آتش با یکی از سه طبقه‌ی اجتماعی، توضيح داد: آتش فرنبَغ با موبدان ارتباط داشت و جمشید (بهترین شاه اسطوره‌يی) آن را در جایگاه خاص خود نشاند. آتش گشنَسب با جنگجویان ارتباط داشت و توسط کیخسرو (شاه جنگجو) بنا شد و آتش بُرزین‌مهر که به کشاورزان تعلق داشت، توسط گشتاسپ (حامی زرتشت) ایجاد شد؛ اما براساس بعضی اعتقادات، خود زرتشت آن را از آسمان آورده است.

 

اين پژوهشگر با اشاره به وجود سه گروه آتش آييني بنا بر اهميت آنها گفت: آتش بهرام، شاه پیروز آتش‌هاست. اين آتش با تشریفاتی ویژه، از 16 آتش مختلف تهیه و يك‌هزار و 128 بار تطهیرمی‌شود (اين كار حدود یک سال زمان و هزینه‌ي زیادي مي‌خواهد). سپس آن مانند پادشاهی در جایگاه یا تخت مخصوص نشانده می‌شود، در حالی که تاجی بر بالایش آویزان است، از این آتش به نام «اهورامزدا» یاری می‌خواهند و درخواست می‌کنند تا آنان را در برابر نیروهای نادرست، توانمند کند، چون این آتش نمادی از راستی و درستی است و فره‌ي آن با دروغ در تضاد و جنگ است.

غني‌نژاد آتش «آدُران» را يكي ديگر از اين آتش‌هاي آييني دانست و افزود: برای تهیه‌ی اين آتش فقط از چهار نوع آتش خانگی می‌توان استفاده کرد و تشریفات و مراسم تطهیرش بسیار ساده‌تر از آتش بهرام است.

او همچنين «آتش دادگاه» را يكي ديگر از اين آتش‌ها دانست كه از یک آتش تهیه می‌شود و تطهیر آن ساده است.

اين پژوهشگر اضافه كرد: به آتش‌های ساده‌ای که در مرتبه‌ی پایین قرار داشتند و در مكان‌های گوناگون برپا می‌شدند، «آذرو = آدَروگ» می‌گفتند. این آتش‌ها در آتشکده نیز می‌توانستند نشانده شوند. اگر این نوع آتش را در جای مقدس ویژه‌ی آتش (دادگاه) می‌نشاندند، فقط «آتش» خوانده می‌شد. تطهیر آتش شاید نشانگر این باشد که انسان نیز مانند آن باید تطهیر شود.

0/5 ( 0 نظر )


نظر خودتان را ارسال کنید